Ushbu loyiha maktab yoki mahalladagi bir muammoni kuzatuv, anonim so‘rov va huquqiy asos yordamida o‘rganib, unga mos fuqarolik tashabbusini taklif qiladi.
Ishchi misol — maktab hovlisidagi tozalik. Muammo kuzatuv orqali tekshiriladi, so‘rov natijalari esa faqat haqiqiy javoblar yig‘ilgandan keyin kiritiladi.
Jamoamizning ta’rifi: faol fuqaro — umumiy hayotga daxldor muammoni payqaydigan, boshqalarning fikrini tinglaydigan, dalil yig‘adigan va huquqiy yo‘l bilan foydali harakat qilishga urinadigan inson.
Faollik baland ovozda gapirish yoki hammani tanqid qilish degani emas. Ba’zan faol fuqarolik — muammoni tinch muhokama qilish, ishonchli manbani topish, ariza yoki taklifni to‘g‘ri joyga yetkazish, umumiy mulkni asrash yoxud boshqalarga yordam berishdir. Natija darhol ko‘rinmasligi mumkin. Muhimi, tashabbus xavfsiz, qonuniy, odobli va jamoa ehtiyojiga mos bo‘lishidir.
Huquqni bilish odamga o‘z fikrini asoslash imkonini beradi; burch va mas’uliyatni anglash esa boshqalarga zarar bermaslikni eslatadi. Biz bu fazilatlarni shior sifatida sanab o‘tish bilangina cheklanmaymiz: har birini tanlangan muammodagi aniq xatti-harakat bilan bog‘laymiz.
Muammo sifatida maktab hovlisida ayrim chiqindilar belgilangan joyga tashlanmasligi ehtimolini tekshiramiz. Bu hozircha tadqiqot uchun tanlangan masala, tayyor xulosa emas. Jamoa avval aniq joylarni kelishib oladi, masalan, kirish yo‘lagi, dam olish joyi va chiqindi qutisi atrofini.
Bir marta ko‘rilgan holat butun maktab haqida xulosa chiqarishga yetmaydi. Kuzatuvni turli kunlarda yoki tanaffusdan keyin bir xil vaqt oralig‘ida takrorlash foydali. Qaydlar odamlarning ismini yozish uchun emas, vaziyatni tushunish uchun kerak: qayerda chiqindi bor, quti qayerda turibdi, belgi ko‘rinadimi va joydan foydalanish qulaymi? Shunda muammo faqat “odamlar beparvo” degan izohga qisqarib qolmaydi.
Asosiy tadqiqot savoli: maktab hududida tozalikni saqlashga nima xalaqit beradi va o‘quvchilar maktab ma’muriyati bilan kelishib qaysi kichik o‘zgarishni amalga oshira oladi?
Chiqindi qutisi yetishmasligi yoki noqulay joylashishi; qoidalar yetarlicha tushuntirilmagani; tanaffusda shoshilish; shaxsiy odat yoki umumiy maydonga befarq qarash.
Hovlining ko‘rinishi yomonlashishi, tozalash xodimlari ishining ortishi, umumiy joydan foydalanish noqulaylashishi. Ushbu oqibatlar loyiha doirasida kuzatuv bilan tekshiriladi, avtomatik ravishda fakt deb olinmaydi.
Tanlangan mavzu — maktab hududida tozalikni saqlash. Avval bu masala qayerda va qachon ko‘rinishini kuzatish, so‘ng o‘quvchilarning fikrini qisqa anonim so‘rov orqali bilish kerak. So‘rovda ism, telefon raqami yoki boshqa shaxsiy ma’lumot so‘ralmaydi. Savollar xolis bo‘lishi kerak: odamni ayblash o‘rniga vaziyat va mumkin bo‘lgan yechimlar haqida so‘raladi.
Jamoa nechta kishi javob berganini yozadi. Har bir javob turining soni sanaladi va foiz hisoblanadi: javob soni jami javoblarga bo‘linib, 100 ga ko‘paytiriladi. Kuzatuvda esa sana, joy va ko‘rilgan holat yoziladi. Bu ikki manba bir-birini to‘ldiradi.
So‘rovni o‘tkazishdan oldin ustoz bilan kelishing. Ishtirok ixtiyoriy bo‘lsin va natijalar odamlarni ayblash uchun ishlatilmasin.
| Hisob | Jamoa natijasi |
|---|---|
| Jami javoblar | So‘rovdan keyin yoziladi |
| Muammoni sezganlar | Soni va foizi |
| Quti joylashuvini noqulay deganlar | Soni va foizi |
| Tashabbusga tayyorlar | Soni va foizi |
Tanlangan muammo ikki tomondan o‘rganiladi. Huquqiy tomondan, o‘quvchilar jamoa hayotiga oid masalani muhokama qilishi va taklif berishi mumkin, lekin harakat boshqalarning huquqlariga, maktab qoidalariga va xavfsizlik talablariga zid bo‘lmasligi kerak. Biror joyga quti qo‘yish, jihozni ko‘chirish yoki maktab hududini o‘zgartirish kabi ishlar mas’ullar bilan kelishiladi.
Tarbiyaviy tomondan, tozalikni faqat bir kishining yoki tozalash xodimining vazifasi deb qarash yetarli emas. Har bir inson chiqindini tegishli joyga tashlash, umumiy mulkni ehtiyot qilish va boshqalarga hurmat bilan munosabatda bo‘lish orqali hissa qo‘sha oladi. Shu bilan birga, kuzatuvda qutilar yetishmasligi yoki noqulay joylashgani aniqlansa, mas’uliyatni faqat o‘quvchilarga yuklamasdan sharoitni ham hisobga olish lozim.
Yakuniy tahlilda jamoa o‘zi to‘plagan bitta aniq dalilni tegishli huquq, burch yoki mas’uliyat bilan bog‘laydi. Masalan, kuzatuvda ko‘rilgan holat yoki so‘rovdagi javob muammo nimadan kelib chiqishini tushuntirishi mumkin. Dalil bo‘lmasa, “hamma shunday qiladi” kabi umumlashtirishdan qochamiz.
Muammo haqida odobli tarzda fikr bildirish, asosli taklif tayyorlash va uni tegishli mas’ulga yetkazish.
Maktab qoidalariga amal qilish, boshqalarning huquqini hurmat qilish va umumiy joylardan ehtiyotkor foydalanish.
Muammoni ko‘rganida befarq qolmaslik, lekin tashabbusni kelishilgan va xavfsiz yo‘l bilan amalga oshirish.
Topshiriq 2–3 ta real yechim ishlab chiqishni va ulardan birini “qonuniylik — foydalilik — amalga oshirish imkoniyati” mezonlari bilan asoslashni talab qiladi. Tanlovni oldindan qat’iy belgilamaymiz: so‘rov va kuzatuv qaysi sababni ko‘rsatsa, unga mos yechimni tanlaymiz. Quyidagi variantlar maktab hovlisidagi tozalik mavzusiga mos bo‘lgan takliflardir.
Sinflarda chiqindini tegishli joyga tashlash haqida qisqa eslatma yoki plakat tayyorlash. Agar o‘quvchilar qoidani bilmasligi muhim sabab bo‘lsa, bu yechim foydali bo‘lishi mumkin.
O‘quvchilar va mas’ul xodim bilan birga kichik tozalik tadbirini o‘tkazish; kuzatuv quti joylashuvi muammo ekanini ko‘rsatsa, aniq taklif ham berish. Natijani keyin qayta kuzatish.
Quti joylashuvi yoki tozalash tartibi haqida dalillangan taklif yozish va bir muddatdan so‘ng holatni qayta tekshirish. Bu variant sharoit muammoning asosiy sababi bo‘lsa, mosroq bo‘ladi.
Yakuniy tanlovni jamoa so‘rov va kuzatuv natijasiga tayangan holda izohlaydi. Faqat eng chiroyli ko‘ringan variantni emas, muammoning sababiga mos, qonuniy, foydali va amalda bajarish mumkin bo‘lgan yo‘lni tanlash kerak. Boshqa shaxslarning huquqlariga zid yoki maktab ruxsatisiz bajariladigan ish maqbul yechim hisoblanmaydi.
Tanlangan yechim yakuniy mahsulot sifatida qisqa fuqarolik tashabbusi rejasiga aylantiriladi. Rejada muammo, maqsad, ishtirokchilar, bajariladigan harakatlar va kutiladigan natija ko‘rsatilishi kerak. Quyidagi ketma-ketlik taklif etiladi; uni jamoaning haqiqiy vazifalari va maktab jadvaliga moslang.
Koordinator vazifalarni taqsimlaydi. Jamoa muammoni va asosiy savolni aniq yozadi, kuzatuv uchun joyni tanlaydi, o‘qituvchi bilan maslahatlashadi.
Tadqiqotchi va so‘rov koordinatori manbalarni o‘rganadi, anonim so‘rovni tashkil etadi va javoblarni tartibga soladi. Analitik natijani jadval yoki diagrammada ko‘rsatadi.
Jamoa tanlangan yechimni tegishli mas’ullar bilan kelishadi, vazifalarni bajaradi va nimalar amalga oshganini qayd etadi.
Bir xil joy va o‘xshash sharoitda takroriy kuzatuv o‘tkaziladi. Jamoa nima o‘zgargani yoki nima uchun o‘zgarish ko‘rinmaganini tushuntiradi.
Har bir jamoa a’zosi topshiriqning barcha bosqichlarida o‘z hissasini ko‘rsatishi kerak. Himoyada har bir kishi qisqa qilib nima bajarganini, nimani o‘rganganini va kelajakda qanday aniq fuqarolik harakatini bajarishini aytadi.
Haqiqiy so‘rov va kuzatuv natijalari hali berilmagani uchun “muammo hal bo‘ldi” deb aytish to‘g‘ri bo‘lmaydi. Hozircha “Qisman” pozitsiyasi ehtiyotkor xulosa bo‘lib turadi: tashabbus foydali yo‘l ochishi mumkin, ammo uning samarasi jamoaning qatnashishi, yechimning sharoitga mosligi va keyingi kuzatuv orqali aniqlanadi. Agar jamoa haqiqiy natijalarni yig‘ib, boshqa xulosaga asos topsa, pozitsiyani himoya oldidan o‘zgartirishi mumkin.
Birinchi dalil — so‘rov. Necha kishi javob bergani va qaysi muammo ko‘proq tilga olingani haqiqiy sonlar bilan ko‘rsatiladi.
Ikkinchi dalil — kuzatuv. Sana va joy qaydi muammo mavjudligini, o‘zgarish bo‘lsa uning qandayligini tekshirishga yordam beradi.
Uchinchi dalil — yechim tahlili. Tanlangan tashabbus qonuniylik, foydalilik va bajarish imkoniyati bo‘yicha solishtiriladi; amalda bajarilgan ish alohida qayd etiladi.
Har bir a’zo o‘z fikrini o‘z so‘zi bilan aytadi: “Men loyihaning qaysi bosqichida aniq nima qildim? Qanday dalil to‘pladim yoki qanday vazifani bajardim? Qaysi faol fuqarolik fazilatini amalda qo‘lladim? Kelajakda bajaradigan bitta real harakatim nima?” Javoblar bir xil nusxada bo‘lmasligi kerak, chunki har bir o‘quvchining hissasi va o‘rgangan sabog‘i alohida baholanadi.
Yakuniy og‘zaki himoya 3–5 daqiqa davom etadi. Hamma matnni boshidan oxirigacha o‘qish o‘rniga, muammo, dalil, huquq/burch bilan bog‘lanish, tanlangan yechim va uchta asosiy dalilni qisqa tushuntiring.
Topshiriq ishlatilgan manbalarni aniq ko‘rsatishni, ularning ishonchliligini tekshirishni va faktik hamda huquqiy ma’lumotlarni darslik yoki ishonchli manba bilan solishtirishni talab qiladi. Shuning uchun faqat haqiqatan foydalanilgan manbalarni yozish kerak. Darslik ishlatilsa, uning nomi, muallifi, nashr yili va tegishli sahifasini ko‘rsating. Huquqiy qoida keltirilsa, matnning amaldagi rasmiy ko‘rinishini tekshiring.
“9-sinf BSB-1 loyiha ishi: Tarbiya hamda Davlat va huquq asoslari fanlari integratsiya qilingan topshiriq.” Loyihaning majburiy qismlari va baholash mezonlari uchun asosiy ko‘rsatma.
Amalda foydalangan 9-sinf darsligingiz nomi, muallifi, nashr yili va kerakli sahifalarini kiriting. Undan faol fuqarolik, mas’uliyat va hamkorlikka oid ma’lumotni tekshiring.
Amalda foydalangan 9-sinf darsligingizning aniq bibliografik ma’lumotlari va sahifalarini kiriting. Huquq, burch va qonuniy ishtirok haqidagi tahlil shu manba bilan tekshirilsin.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining amaldagi matni. Faqat loyiha mavzusiga bevosita aloqador va tekshirilgan qoidalarni keltiring.
Rasmiy LexUZ matni ↗Topshiriq SI ishlatishni majburiy qilmaydi. Agar yordamchi vosita ishlatilgan bo‘lsa, vosita va nima maqsadda ishlatilganini ko‘rsating, shaxsiy ma’lumotlarni kiritmang, huquqiy va faktik ma’lumotlarni darslik yoki ishonchli manbada tekshiring hamda tayyor javobni mustaqil fikr o‘rniga ko‘chirmang. Ushbu sayt tuzilishi va matnini tayyorlashda SI yordami ishlatilgan; himoya oldidan mazmunni jamoa tekshirishi va o‘z kuzatuvlari bilan to‘ldirishi kerak.
Taqdimotni topshirishdan avval haqiqiy so‘rov jadvali, kamida ikkita dalilli xulosa, tanlangan yechimning asosi va har bir a’zoning shaxsiy hissasi kiritilganini tekshiring.